ความรู้สึกผูกพัน อารมณ์ใฝ่ต่ำ และแรงจูงใจ — การอบรมทางอารมณ์

การอบรมทางอารมณ์ · التربية الوجدانية

ประการที่สาม · ห้า

ความรู้สึกผูกพัน · อารมณ์ใฝ่ต่ำ · แรงจูงใจ العواطف · الهوى · الدوافع

บทที่ ๓ – ๕ จากชุดการอบรมทางอารมณ์

ประการที่ ๓ · ความรู้สึกผูกพัน ประการที่ ๔ · อารมณ์ใฝ่ต่ำ ประการที่ ๕ · แรงจูงใจ

ประการที่สาม · ثالثاً

ความรู้สึกผูกพันالعواطف · Sentiments

อารมณ์ความรู้สึกของมนุษย์บางอย่างจะเชื่อมโยงเข้าด้วยกัน วนเวียนอยู่กับบุคคล สิ่งของ ค่านิยม หรือความหมายนามธรรม จนแข็งแกร่งและฝังรากลึกกลายเป็น ความรู้สึกผูกพัน (العواطف) ที่หลากหลาย

ยิ่งความรู้สึกมีความซับซ้อนมากเท่าไร อารมณ์ที่เข้ามาเป็นองค์ประกอบก็จะยิ่งกว้างขวางและหลากหลายมากขึ้น เช่น แม่ที่รักลูกจะมีทั้ง ความอ่อนโยน ความโกรธเพื่อปกป้อง ความดีใจ การร้องไห้ และความเศร้าโศก — ล้วนเป็นผลจากความรู้สึกผูกพันอันเดียวกัน

"ความรู้สึกผูกพัน" คือ ทิศทางทางอารมณ์จิตใจที่มุ่งไปยังสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยเฉพาะ ซึ่งได้มาด้วยประสบการณ์และการเรียนรู้ — แตกต่างจากอารมณ์ชั่วคราว เพราะมันเป็นแนวโน้มที่ก่อตัวขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไปและมั่นคง

ความรู้สึกผูกพันที่โดดเด่นในมนุษย์

หนึ่ง · الحب

ความรู้สึกรัก

มุ่งไปที่พ่อแม่ คู่ครอง ลูก เครือญาติ เพื่อนฝูง ชาติ และอุดมคติ ซุนนะฮ์ยกระดับมันไปสู่ความรักต่ออัลลอฮ์และร่อซูล อันเป็นแหล่งกำเนิดของความดีทั้งมวล

สอง · البغض

ความรู้สึกเกลียดชัง

ซุนนะฮ์ยอมรับและชี้แนะให้มุ่งเป้าไปที่สิ่งต้องห้าม บาปกรรม และจริยธรรมเลวร้าย ไม่ใช่การทำร้ายตนเองหรือผู้อื่น

สาม · الحياء

ความรู้สึกละอายใจ

รู้สึกละอายต่อบุคคลที่เคารพ ซุนนะฮ์ปลูกฝังในแง่บวกเป็นเครื่องมือแสวงหาจริยธรรม แต่ไม่ให้เขินอายในการแสวงหาความรู้

สี่ · الغيرة

ความรู้สึกหึงหวง

ซุนนะฮ์ยอมรับและสร้างความสมดุล โดยชี้แนะให้ใช้เพื่อปกป้องหลักศรัทธาและเกียรติยศ ไม่ใช่ความหึงหวงที่นำสู่การทำร้าย

หะดีษ — ความรักและเกลียดชัง

อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ มุสลิม

ชายอาหรับถามว่า "วันกิยามะฮ์จะเกิดขึ้นเมื่อใด?" ท่านนบีถามกลับว่า "แล้วท่านเตรียมอะไรไว้บ้าง?" เขากล่าวว่า "ความรักต่ออัลลอฮ์และร่อซูล" ท่านนบีจึงกล่าวว่า "ท่านจะได้อยู่ร่วมกับบุคคลที่ท่านรัก"

อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

"จะไม่มีผู้ใดได้สัมผัสถึงความหอมหวานของการศรัทธา จนกว่าอัลลอฮ์และร่อซูลของพระองค์จะเป็นที่รักยิ่งแก่เขามากกว่าสิ่งอื่นใด"

หะดีษ · สุนัน อัต-ติรมิซีย์

"ผู้ใดที่ให้เพื่ออัลลอฮ์ หวงห้ามเพื่ออัลลอฮ์ รักเพื่ออัลลอฮ์ เกลียดชังเพื่ออัลลอฮ์ และแต่งงานเพื่ออัลลอฮ์ แท้จริงแล้วเขาได้ทำให้ความศรัทธาของเขาสมบูรณ์แล้ว"

อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ มุสลิม

"พวกท่านจงอย่าเกลียดชังกัน อย่าอิจฉาริษยากัน อย่าหันหลังให้กัน และจงเป็นพี่น้องกัน"

หะดีษ · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

"ความละอายใจนั้น จะไม่นำพามาซึ่งสิ่งใด นอกเสียจากความดีงาม"

หะดีษ · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

"ไม่มีผู้ใดที่มีความหึงหวงยิ่งไปกว่าอัลลอฮ์ ด้วยเหตุนี้พระองค์จึงทรงห้ามการทำลามกอนาจาร"

— ◆ —

ประเภทของความรู้สึกผูกพัน

๑

มุ่งสู่ตนเอง

Self-Directed

๒

มุ่งสู่ผู้อื่น

Other-Directed

๓

เชิงนามธรรม

Abstract Values

ความรู้สึกมุ่งสู่ตนเอง หากไม่ได้รับการชี้แนะ อาจกลายเป็น "โรคหลงตัวเอง (Narcissism)" ศาสนายอมรับให้เป็นรากฐานความมั่นใจ แต่ต้องไม่กลายเป็นความหยิ่งยโส

อัลกุรอาน · อัน-นัจญ์ม 32:
"ดังนั้น พวกเจ้าอย่าได้ยกย่องชมเชยตัวของพวกเจ้าเองเลย พระองค์ทรงรู้ดียิ่งถึงผู้ที่ยำเกรง"

ความรู้สึกมุ่งสู่ผู้อื่น อิสลามวางรากฐานอยู่บน "ความรัก" และ "ความเมตตา" เริ่มจากครอบครัว ขยายสู่สังคม และมนุษยชาติโดยรวม

ความรู้สึกเชิงนามธรรม ถือเป็นยอดมงกุฎของความรู้สึกทั้งปวง อิสลามหลอมรวมความรักในสัจธรรม ความยุติธรรม และความดีงาม ให้เป็นหนึ่งเดียวกัน นั่นคือ "ความรักต่ออัลลอฮ์และร่อซูลของพระองค์"

การมีอารมณ์ร่วม / ความเห็นอกเห็นใจ

การมีอารมณ์ร่วม (Sympathy) คือสภาวะที่บุคคลได้รับอิทธิพลจากอารมณ์ของผู้อื่น และตอบสนองด้วยอารมณ์เดียวกัน เช่น ร้องไห้เมื่อเห็นผู้อื่นร้องไห้ นักจิตวิทยามองว่านี่คือพื้นฐานทางธรรมชาติที่ติดตัวมนุษย์มาแต่กำเนิด และเป็นรากฐานสร้างความผูกพันทางสังคม

หะดีษ — ความเห็นอกเห็นใจ

อัน-นุอ์มาน บิน บะชีร · ซอเฮียะฮ์ มุสลิม

"อุปมาบรรดาผู้ศรัทธา ในความรักใคร่ ความเมตตา และความเห็นอกเห็นใจที่มีต่อกัน เปรียบเสมือนเรือนร่างเดียวกัน เมื่ออวัยวะส่วนใดเจ็บปวด อวัยวะส่วนอื่นทั่วร่างกายก็จะพลอยเจ็บปวดไปด้วย"

หะดีษ · สุนัน อัต-ติรมิซีย์

"การที่ท่านยิ้มแย้มให้แก่พี่น้องของท่าน ถือเป็นการทำทาน (ซอดะเกาะฮ์) ชนิดหนึ่ง"

อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ มุสลิม

"สิทธิของมุสลิมต่อมุสลิมมี ๖ ประการ: ให้สลามเมื่อพบ, ตอบรับเมื่อถูกเชิญ, ให้คำแนะนำเมื่อถูกขอ, ตอบเมื่อจาม, เยี่ยมเมื่อป่วย, และร่วมพิธีศพเมื่อเสียชีวิต"

ห้ามการเยาะเย้ย · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

"ท่านจงอย่าแสดงความสะใจต่อความทุกข์ที่ประสบกับพี่น้องของท่าน เพราะอัลลอฮ์อาจทรงเมตตาเขา และทดสอบท่านด้วยความทุกข์นั้นแทน"

— ◆ —

ประการที่สี่ · رابعاً

อารมณ์ใฝ่ต่ำالهوى · Al-Hawa

หากความรู้สึกผูกพันได้รับการชี้นำในทางที่ดี มันจะก่อให้เกิดพฤติกรรมเชิงบวก แต่หากความรู้สึกมุ่งเน้นความต้องการส่วนตัวอย่างไร้ขอบเขต ปราศจากการควบคุมของสติปัญญาและหลักศาสนา มันจะกลายเป็น "อารมณ์ใฝ่ต่ำ" (الهوى - Al-Hawa)

⚠ คำนิยาม

อารมณ์ใฝ่ต่ำ คือ ความโน้มเอียงของจิตใจที่มีต่อสิ่งที่มันหลงรักอย่างรุนแรง จนหมกมุ่นและยอมทำทุกอย่างเพื่อให้ได้มาซึ่งสิ่งนั้น โดยไม่สนใจว่าขัดต่อสติปัญญา ศีลธรรม หรือข้อห้ามทางศาสนาหรือไม่

"ความรักที่ท่านมีต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่ง จะทำให้ท่านตาบอดและหูหนวก" — สุภาษิตอาหรับ

อารมณ์ใฝ่ต่ำถือเป็นอันตรายอย่างยิ่งต่อพัฒนาการทางจิตใจและสังคมของมนุษย์ เพราะมันทำลายความสมดุล บิดเบือนการตัดสินใจ และนำพาบุคคลไปสู่ความพินาศ

คำเตือนจากอัลกุรอานและซุนนะฮ์

อัลกุรอาน · ซูเราะฮ์ อัล-ญาซิยะฮ์ 23

﴿ أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَٰهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَىٰ عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَىٰ سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَىٰ بَصَرِهِ غِشَاوَةً ﴾

"เจ้าเคยเห็นผู้ที่ยึดเอาอารมณ์ใฝ่ต่ำของเขามาเป็นพระเจ้าบ้างไหม? อัลลอฮ์ได้ทรงปล่อยให้เขาหลงผิดทั้งๆ ที่เขามีความรู้ และได้ทรงประทับตราบนหูและหัวใจของเขา และทรงทำให้มีหน้ากากปิดกั้นบนดวงตาของเขา"

อัลกุรอาน · ซูเราะฮ์ ศ้อด 26

﴿ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَىٰ فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ ﴾

"และเจ้าจงอย่าปฏิบัติตามอารมณ์ใฝ่ต่ำ เพราะมันจะทำให้เจ้าหลงไปจากทางของอัลลอฮ์"

หะดีษ — คำเตือนเรื่องอารมณ์ใฝ่ต่ำ

อิบนุ อับบาส · มัจญ์มะอุซซะวาอิด

"สิ่งที่นำไปสู่ความพินาศมี ๓ ประการ: ความตระหนี่ถี่เหนียวที่ถูกเชื่อฟัง, อารมณ์ใฝ่ต่ำที่ถูกปฏิบัติตาม, และการที่บุคคลหนึ่งหลงชื่นชมในตัวเอง (หยิ่งยโส)"

หะดีษ · สุนัน อัต-ติรมิซีย์

"ไม่มีผู้ใดในหมู่พวกท่านที่จะเป็นผู้ศรัทธาอย่างแท้จริง จนกว่าอารมณ์ความปรารถนาของเขาจะคล้อยตามในสิ่งที่ฉันได้นำมา"

อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · กันซุลอุมมาล

"สิ่งที่ฉันหวาดกลัวที่สุดที่จะเกิดขึ้นกับประชาชาติของฉัน คือ: การทำตามอารมณ์ใฝ่ต่ำ และการตั้งความหวังอันยาวไกล เพราะอารมณ์ใฝ่ต่ำจะกีดกันออกจากสัจธรรม และการหวังยาวไกลจะทำให้ลืมเลือนโลกหน้า"

— ◆ —

ประการที่ห้า · خامساً

แรงจูงใจ / ความต้องการالدوافع والحاجات · Motivations & Needs

ในตำราทางจิตวิทยา คำว่า แรงจูงใจ (الدوافع), แรงขับ (الحوافز), ความต้องการ (الحاجات) และ สัญชาตญาณ (الغرائز) ล้วนสื่อถึงความหมายและเป้าหมายเดียวกัน คือพลังขับเคลื่อนที่ทำให้มนุษย์แสดงพฤติกรรมต่างๆ ออกมา

"แรงจูงใจ คือ สภาวะภายในทางร่างกายหรือจิตใจ ที่กระตุ้นให้เกิดพฤติกรรมขึ้นในสถานการณ์บางอย่าง และรักษาความต่อเนื่องของพฤติกรรมนั้นไว้ จนกว่าจะบรรลุเป้าหมายที่ตั้งไว้"

มุมมองของอิสลาม: ศาสนาอิสลามยอมรับความต้องการเหล่านี้ ทั้งทางสรีรวิทยาและจิตวิทยา โดยพิจารณาว่าสิ่งเหล่านี้คือ "ฟิตเราะฮ์ (الفطرة)" — ธรรมชาติอันบริสุทธิ์ ที่อัลลอฮ์ทรงสร้างมาคู่กับมนุษย์ เพื่อรับประกันการมีชีวิตรอด การรักษาเผ่าพันธุ์ และการทำหน้าที่ตัวแทน (คอลีฟะฮ์) ในการสร้างสรรค์โลก

อัลกุรอานกับธรรมชาติความต้องการมนุษย์

อัลกุรอาน · ซูเราะฮ์ อาลิ อิมรอน 14

﴿ زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ ۗ ذَٰلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ ﴾

"ได้ถูกประดับประดาให้สวยงามแก่มนุษย์ ซึ่งความรักในบรรดาสิ่งที่เป็นความปรารถนา อันได้แก่ ผู้หญิง ลูกชาย ทองเงินอันมากมาย ม้าพันธุ์ดี ปศุสัตว์ และไร่นา นั่นคือสิ่งอำนวยความสุขในชีวิตทางโลกนี้ และ ณ อัลลอฮ์นั้น คือที่กลับอันดีงามยิ่ง"

สาระสำคัญของสามบท

ความรู้สึกผูกพัน คือโครงสร้างที่ซับซ้อนประกอบจากอารมณ์หลายอย่าง ซุนนะฮ์ส่งเสริมการปลูกฝังสิ่งที่เป็นบวกตั้งแต่วัยเยาว์ และให้ความสำคัญกับความสมดุลไม่ให้ความรู้สึกหนึ่งครอบงำจิตใจ

อารมณ์ใฝ่ต่ำ (الهوى) คืออันตรายที่เกิดเมื่อความรู้สึกไม่ได้รับการชี้นำ กลายเป็นสิ่งที่กีดกันมนุษย์ออกจากสัจธรรมและนำสู่ความพินาศ

แรงจูงใจ (الدوافع) คือฟิตเราะฮ์ที่อัลลอฮ์สร้างมาให้มนุษย์ อิสลามยอมรับและชี้แนะให้ใช้มันในทางที่ถูกต้อง เพื่อการดำรงอยู่และการสร้างสรรค์โลก

อ้างอิงจากแหล่งข้อมูล: التربية الوجدانية  ·  ประการที่ ๓ – ๕  ·  ดร. มุสตาฟา ฟะห์มี · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์ · ซอเฮียะฮ์ มุสลิม · สุนัน อัต-ติรมิซีย์

อารมณ์ความรู้สึก — การอบรมทางอารมณ์

การอบรมทางอารมณ์ · التربية الوجدانية

ประการที่สอง

อารมณ์ความรู้สึก الانفعالات · Emotions

บทที่ ๒ จากชุดการอบรมทางอารมณ์

มนุษย์เกิดมาพร้อมกับอารมณ์ความรู้สึก ซึ่งเป็นสิ่งที่แสดงออกถึงความรู้สึกนึกคิด ก่อให้เกิดมโนธรรมในจิตใจ และมีอิทธิพลต่อทัศนคติ แนวทาง รวมถึงการปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมภายนอก

จากการศึกษาชีวิตทางจิตวิทยาของเด็กตั้งแต่ช่วงปฐมวัย เราเห็นได้ว่าอารมณ์มักมีความรุนแรงและพลัง เช่น ความกลัวเมื่อได้ยินเสียงดัง การร้องไห้เมื่อรู้สึกหิวหรือไม่สบายตัว หรือการแผดเสียงเมื่อถูกพรากจากสิ่งที่ชอบ

อารมณ์ของเด็กมักไม่คงที่ เปลี่ยนแปลงได้รวดเร็ว — ร้องไห้แล้วหัวเราะได้ในพริบตา พึงพอใจแล้วหงุดหงิดได้ทันที ยิ่งเด็กเติบโต มีวุฒิภาวะและความสัมพันธ์ทางสังคมมากขึ้น พวกเขาก็จะยิ่งสามารถควบคุมอารมณ์ของตนเองได้ดีขึ้น อันเป็นผลจากการขัดเกลาชีวิตจิตใจและการชี้แนะทางการศึกษา

— ◆ —

ความหมาย · المعنى

ความหมายของอารมณ์

ลักษณะที่สำคัญที่สุดของอารมณ์ ได้แก่ ความตื่นตัว (الإثارة), การเปลี่ยนแปลง (التغيّر) และ ความไม่มั่นคง (عدم الاستقرار) อารมณ์ถูกกระตุ้นโดย 2 ปัจจัยหลัก:

๑

ปัจจัยภายใน
เกิดขึ้นจากตัวบุคคลเอง เช่น ความรู้สึกเจ็บปวด

๒

ปัจจัยภายนอก
สิ่งเร้าในสภาพแวดล้อม เช่น การเห็นสิ่งที่ขยะแขยง

อารมณ์บางครั้งเป็นองค์ประกอบที่ "ช่วยเสริม" แรงขับเคลื่อนพฤติกรรม เช่น ความโกรธที่กระตุ้นให้ต่อสู้ และบางครั้งเป็น "ตัวบั่นทอน" แรงขับเคลื่อนนั้น เช่น ความขยะแขยงที่ทำให้หลีกเลี่ยงสิ่งก่อเหตุ

ลักษณะและผลกระทบที่ปรากฏ

๑

การเปลี่ยนแปลงอย่างกะทันหันซึ่งครอบคลุมลักษณะทางร่างกายโดยรวม

๒

การแสดงออกทางภายนอกในการเคลื่อนไหวและอิริยาบถต่างๆ

๓

สภาวะความรู้สึกที่อนุมานแง่มุมภายในได้ผ่านการพิจารณาตนเอง (Introspection)

๔

อาการทางอวัยวะ เช่น หายใจติดขัด หัวใจเต้นเร็ว ปากแห้ง เหงื่อออก กล้ามเนื้อคลาย

อารมณ์แสดงออกในรูปแบบที่หลากหลาย ได้แก่:

ความหวาดกลัว ความเคียดแค้น ความเศร้า ความรังเกียจ ความประหลาดใจ ความหวัง ความสิ้นหวัง ความรัก ความเสน่หา ความผิดหวัง

— ◆ —

ความสัมพันธ์ · الارتباط

อารมณ์และแรงจูงใจที่คู่กัน

แรงจูงใจแต่ละอย่างมักมีอารมณ์เฉพาะตัวที่เกิดขึ้นควบคู่ไปด้วย ไม่มีพฤติกรรมใดที่เกิดจากแรงจูงใจเฉพาะเจาะจงแล้วจะปราศจากอารมณ์พิเศษที่เชื่อมโยงกัน

• อารมณ์โกรธ → แรงจูงใจในการต่อสู้
• อารมณ์หวาดกลัว → แรงจูงใจในการหลบหนีและเอาตัวรอด
• ความอ่อนโยน → แรงจูงใจในความเป็นพ่อแม่
• ความปรารถนา → แรงจูงใจทางเพศ
• อารมณ์หิว → แรงจูงใจในการหาอาหาร

— ◆ —

มุมมองอิสลาม · المنظور الإسلامي

มุมมองของศาสนาอิสลามต่ออารมณ์

จากการศึกษาซุนนะฮ์ พบว่ามีจุดยืนเชิงบวกต่ออารมณ์ความรู้สึก โดยให้ความสำคัญกับการขัดเกลา ควบคุม ปรับปรุง และยกระดับอารมณ์ เพราะอารมณ์เป็นตัวขับเคลื่อนพฤติกรรม เป็นตัวกระตุ้นกิจกรรม และเป็นพลังที่ผลักดันความสามารถของมนุษย์

มนุษย์ต้องกุมบังเหียนควบคุมอารมณ์ของตนเองไว้ให้ได้ เพื่อไม่ให้มันส่งผลร้ายย้อนกลับมาสู่ตนเองและสังคม หากปล่อยปละละเลยและไหลไปตามกระแสอารมณ์โดยปราศจากสติปัญญา

หะดีษและอัลกุรอาน

รายงานโดย อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

"นรกถูกห้อมล้อมไปด้วยความปรารถนา (ตัณหา) และสวรรค์ถูกห้อมล้อมไปด้วยสิ่งที่ยากลำบาก (ฝืนใจทำความดี)"

รายงานโดย อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

"ผู้ที่แข็งแกร่งไม่ใช่ผู้ที่ล้มคู่ต่อสู้ได้ แต่ผู้ที่แข็งแกร่งที่แท้จริงคือผู้ที่สามารถควบคุมตนเองได้เมื่อเกิดความโกรธ"

รายงานโดย อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

มีชายกล่าวกับท่านนบี ﷺ ว่า "โปรดให้คำสั่งเสียแก่ฉันเถิด" ท่านนบีตอบว่า "อย่าโกรธ" ชายผู้นั้นทวนคำถามซ้ำหลายครั้ง ท่านก็ตอบเช่นเดิมว่า "อย่าโกรธ"

รายงานโดย อาอิชะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

เมื่อกลุ่มยิวกล่าวคำสาปแช่งต่อท่านนบี ﷺ ท่านหญิงอาอิชะฮ์โต้กลับอย่างรุนแรง ท่านนบีจึงกล่าวเตือนว่า "ช้าก่อน อาอิชะฮ์ เธอจงมีความอ่อนโยน และจงระวังความรุนแรงหรือคำพูดที่หยาบคาย ฉันได้ตอบกลับพวกเขาไปแล้ว คำดุอาอ์ของฉันจะถูกตอบรับ แต่ของพวกเขาจะไม่"

รายงานโดย อะบู ฮุรอยเราะฮ์ · กันซุลอุมมาล

"ความละอายใจเป็นส่วนหนึ่งของการศรัทธา และการศรัทธานั้นนำไปสู่สวรรค์ ส่วนความหยาบคายมาจากความแข็งกระด้าง และความแข็งกระด้างนั้นนำไปสู่นรก"

รายงานโดย ซะอัด บิน อุบาดะฮ์ · ซอเฮียะฮ์ อัล-บุคอรีย์

ท่านนบี ﷺ กล่าวว่า "พวกท่านประหลาดใจในความหึงหวงของซะอัดหรือ? ฉันนั้นมีความหึงหวง (ในเรื่องศาสนา) ยิ่งกว่าเขา และอัลลอฮ์ทรงหึงหวงยิ่งกว่าฉัน"

หะดีษ · กันซุลอุมมาล

"ไม่มีการกลืนความรู้สึกใดๆ ที่จะได้รับผลบุญ ณ ที่อัลลอฮ์ ยิ่งใหญ่ไปกว่าการกลืนความโกรธที่บ่าวคนหนึ่งได้ระงับมันไว้ เพื่อแสวงหาความโปรดปรานจากอัลลอฮ์"

อัลกุรอาน · ซูเราะฮ์ อาลิ อิมรอน 134

﴿ وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ ﴾

"และบรรดาผู้ที่ระงับความโกรธ และบรรดาผู้ที่ให้อภัยแก่เพื่อนมนุษย์ และอัลลอฮ์นั้นทรงรักผู้กระทำความดี"

อัลกุรอาน · ซูเราะฮ์ อัล-บะเกาะเราะฮ์

﴿ فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّىٰ يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ ﴾

"ดังนั้น จงให้อภัยและจงยกโทษให้เถิด จนกว่าอัลลอฮ์จะทรงนำมาซึ่งพระบัญชาของพระองค์"

อัลกุรอาน · ซูเราะฮ์ อัล-ฟุรกอน 63

﴿ وَعِبَادُ الرَّحْمَٰنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا ﴾

"และปวงบ่าวของพระผู้ทรงกรุณาปรานี คือบรรดาผู้ที่เดินบนหน้าแผ่นดินด้วยความถ่อมตน และเมื่อพวกโง่เขลากล่าวทักทาย พวกเขาจะกล่าวตอบว่า ศานติ"

— ◆ —

สาระสำคัญ

อารมณ์เป็นพลังขับเคลื่อนที่มีอยู่ในมนุษย์ตั้งแต่กำเนิด และมีอิทธิพลอย่างมากต่อพฤติกรรม ทัศนคติ และการดำเนินชีวิต

อิสลามไม่ปฏิเสธอารมณ์ความรู้สึก แต่ส่งเสริมให้ ขัดเกลา ควบคุม และยกระดับอารมณ์ เพื่อให้เป็นพลังที่นำไปสู่ความดีงาม ไม่ใช่ความเสียหาย

การกลืนความโกรธ การให้อภัย และการมีความอ่อนโยน ล้วนเป็นคุณลักษณะที่อัลลอฮ์ทรงรักและเป็นเส้นทางสู่การพัฒนาบุคลิกภาพที่สมบูรณ์

อ้างอิงจากแหล่งข้อมูล: التربية الوجدانية  ·  ประการที่สอง: อารมณ์ความรู้สึก  ·  ดร. มุสตาฟา ฟะห์มี / แรงจูงใจทางจิตวิทยา หน้า 82–94

การพัฒนาทางอารมณ์และการประยุกต์ใช้ในแนวทางอิสลาม

ส่วนต่างๆ ของการพัฒนาทางอารมณ์และความรู้สึก

แนวคิด การจำแนกประเภท และการประยุกต์ใช้ตามหลักการศึกษาอิสลาม เพื่อความเข้าใจธรรมชาติของมนุษย์และการขัดเกลาจิตใจ

หากเราพิจารณาถึงพลังอำนาจที่ขับเคลื่อนชีวิตและพฤติกรรมของมนุษย์ เราจะพบว่าสิ่งเหล่านั้นประกอบด้วยแรงผลักดันสำคัญ 2 ประเภท คือ แรงจูงใจปฐมภูมิที่ติดตัวมาแต่กำเนิด หรือที่เรียกกันว่า "สัญชาตญาณ" และ แรงจูงใจทุติยภูมิที่เกิดขึ้นภายหลัง อันเป็นผลจากการเรียนรู้และสภาพแวดล้อม หรือที่รู้จักในนาม "ความต้องการทางจิตวิทยาและสังคม"

แรงขับเคลื่อนทั้งสองประเภทนี้ได้หล่อหลอมรวมกันกลายเป็นแก่นสำคัญของ "การพัฒนาทางอารมณ์และความรู้สึก" ซึ่งประกอบด้วย สัญชาตญาณ อารมณ์ และความรู้สึกสะเทือนใจ สิ่งเหล่านี้คือกระจกเงาที่สะท้อนออกมาเป็นการกระทำ พฤติกรรม และบุคลิกภาพของแต่ละบุคคล ดังที่เราจะขยายความและวิเคราะห์อย่างละเอียดต่อไปนี้

อันดับแรก: สัญชาตญาณ

สัญชาตญาณ คือ แรงจูงใจตามธรรมชาติที่ฝังรากลึกมาแต่กำเนิด เป็นพลังพื้นฐานทางร่างกายและจิตใจที่มีไว้เพื่อการดำรงชีวิต รักษาตน และรักษาเผ่าพันธุ์ มนุษย์และสัตว์ล้วนมีสิ่งนี้ร่วมกัน แต่สิ่งที่ทำให้มนุษย์แตกต่างและพิเศษยิ่งกว่าคือ ความสามารถในการควบคุม ปรับเปลี่ยน และชี้นำสัญชาตญาณเหล่านี้ให้สอดคล้องกับระเบียบแบบแผน ขนบธรรมเนียม และคุณค่าของสังคม

"ความพร้อมที่มีมาแต่กำเนิดโดยไม่ต้องเรียนรู้ เป็นแรงผลักดันให้สิ่งมีชีวิตแสดงพฤติกรรมบางอย่างออกมาโดยอัตโนมัติเมื่อเผชิญกับสถานการณ์เฉพาะหน้า ตัวอย่างเช่น ลูกไก่ที่จิกกินเมล็ดพืชได้ทันทีหลังฟักออกจากไข่ หรือทารกที่ร้องไห้เมื่อได้ยินเสียงดังสนั่น"

ทัศนะของนักวิทยาศาสตร์ในการจำแนกสัญชาตญาณ

นักจิตวิทยาได้ศึกษาและจำแนกประเภทของสัญชาตญาณไว้หลากหลายแนวคิด ได้แก่

• วิลเลียม เจมส์ จำแนกไว้ 32 ชนิด เช่น การล่าสัตว์ ความกลัว การเลียนแบบ การเล่น ความเหนียมอาย ความอิจฉาริษยา และความรัก
• ธอร์นไดก์ เสนอไว้ถึง 42 ชนิด โดยเน้นพฤติกรรมพื้นฐาน เช่น การกิน การสะสม การต่อสู้ การหัวเราะ การถ่มน้ำลาย และการจาม
• วิลเลียม แมคดูกัล ระบุไว้ 14 ชนิด พร้อมเชื่อมโยงแต่ละชนิดเข้ากับอารมณ์ความรู้สึกที่ปรากฏคู่กัน ซึ่งเป็นแนวคิดที่ได้รับการยอมรับและศึกษากันอย่างกว้างขวาง ดังนี้:

ลำดับ	ประเภทของสัญชาตญาณ	อารมณ์ที่สอดคล้อง
1	การต่อสู้	ความโกรธ
2	ความเป็นพ่อแม่	ความรักความเมตตา / ความอ่อนโยน
3	การหนีภัย	ความกลัว
4	ความอยากรู้อยากเห็น	ความประหลาดใจ / ฉงนใจ
5	การหาอาหาร	ความหิว
6	การปฏิเสธ / ผลักไส	ความรังเกียจ / ขยะแขยง
7	การร้องขอความช่วยเหลือ	ความรู้สึกอ่อนแอ / หมดหนทาง
8	การยอมสยบ	ความรู้สึกปมด้อย / ยอมจำนน
9	การควบคุม / แสดงอำนาจ	ความรู้สึกภาคภูมิใจ / ลำพองใจ
10	การครอบครอง	ความรักในทรัพย์สิน / ความอยากเป็นเจ้าของ
11	การสร้างสรรค์ / แก้ปัญหา	การทำงานและความกระตือรือร้น
12	การอยู่รวมกลุ่ม	ความรู้สึกโดดเดี่ยว / อ้างว้าง
13	การหัวเราะ	ความสนุกสนาน / เพลิดเพลิน
14	ทางเพศ	ความใคร่ / ความปรารถนาทางเพศ

*ต่อมาแมคดูกัลได้ปรับปรุงเพิ่มเติมอีก ได้แก่ สัญชาตญาณการพักผ่อน การนอนหลับ และการอพยพย้ายถิ่น

ข้อสังเกตและข้อวิพากษ์วิจารณ์

แนวคิดนี้ถือเป็นรากฐานสำคัญ แต่ก็ยังมีประเด็นที่น่าพิจารณา เช่น การมองข้ามสัญชาตญาณ "การดื่ม" เพื่อดับกระหาย ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่ง หรือการแยกสัญชาตญาณทางเพศออกจากความเป็นพ่อแม่ ทั้งที่ความเป็นจริงทั้งสองสิ่งเกื้อกูลกัน และเช่นเดียวกับการร้องขอความช่วยเหลือกับการหนีภัยที่มีรากเหง้ามาจากความกลัวร่วมกัน

กระนั้น สิ่งสำคัญที่สุดมิใช่จำนวน แต่คือการตระหนักว่า สัญชาตญาณทั้งปวงล้วนต้องได้รับการตอบสนองอย่างถูกต้อง เหมาะสม และชอบธรรม ควบคู่ไปกับการประสานให้สอดคล้องกับจริยธรรมและศาสนา เพื่อสร้างความสมดุลระหว่างวัตถุและจิตวิญญาณ

มุมมองทางการศึกษาอิสลาม: แนวทางของท่านนบี

ระบบการศึกษาตามแนวทางท่านนบีมูฮัมหมัด ﷺ ได้วางหลักการอันลึกซึ้งและก้าวล้ำ ในการจัดการกับธรรมชาติของมนุษย์ไว้อย่างสมบูรณ์แบบ โดยมีแก่นหลัก 3 ประการ:

1. ยอมรับความเป็นจริง

ยอมรับว่าสัญชาตญาณคือสิ่งที่มีมาแต่กำเนิด และต้องได้รับการตอบสนองภายใต้กรอบกฎเกณฑ์อันชาญฉลาดของชะรีอะฮ์

2. ไม่กดขี่หรือทำลาย

หลีกเลี่ยงการบังคับข่มเหงธรรมชาติ เพราะจะนำมาซึ่งความเสียหายทั้งต่อร่างกายและจิตใจ แต่เน้นการชี้นำมากกว่าการตัดขาด

3. ดำเนินสายกลาง

ตอบสนองความต้องการด้วยความพอดี ไม่ฟุ่มเฟือยเกินขอบเขต และไม่ละเลยจนบกพร่อง เพื่อความกลมกลืนระหว่างโลกและหลักศาสนา

การวิเคราะห์เจาะลึกสัญชาตญาณแต่ละด้านตามแนวทางอิสลาม

ก. สัญชาตญาณการต่อสู้

อิสลามได้เปลี่ยนพลังแห่งความดุดันและการต่อสู้ ให้กลายเป็นพลังแห่ง "การทำญิฮาดในทางของอัลลอฮ์" เพื่อปกป้องศาสนา ชีวิต เกียรติยศ ทรัพย์สิน และมาตุภูมิ ผู้ที่เสียสละในการปกป้องสิ่งชอบธรรมเหล่านี้จะได้รับเกียรติสูงส่งในฐานะ "ชะฮีด" หรือผู้พลีชีพ

وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ

“และเจ้าจงอย่าคิดว่า บรรดาผู้ที่ถูกฆ่าในทางของอัลลอฮ์นั้นตายไป ความจริงพวกเขายังมีชีวิตอยู่ ณ ที่พระเจ้าของพวกเขา โดยได้รับปัจจัยยังชีพ”
(สูเราะฮ์ อาลิ อิมรอน: 169)

“ผู้ใดที่ถูกฆ่าเนื่องจากการปกป้องทรัพย์สิน เขาคือชะฮีด, ปกป้องครอบครัว เขาคือชะฮีด, ปกป้องศาสนา เขาคือชะฮีด และปกป้องชีวิต เขาคือชะฮีด”
– บันทึกโดย อัน-นาซาอี

ข. สัญชาตญาณความเป็นพ่อแม่

สัญชาตญาณนี้เชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งกับสัญชาตญาณทางเพศ ศาสนาได้วางระเบียบการตอบสนองไว้ผ่านช่องทางที่ชอบธรรมคือ "การแต่งงาน" เพื่อสร้างความผูกพัน ความรัก และความเมตตา โดยมีเป้าหมายสูงสุดคือการสืบทอดเผ่าพันธุ์และความสุขของครอบครัว พร้อมทั้งห้ามการปลีกวิเวกหรือถือพรตนิยมอันเป็นการฝืนธรรมชาติ

وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُم مِّنْ أَنفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُم مَّوَدَّةً وَرَحْمَةً

“และหนึ่งจากสัญญาณทั้งหลายของพระองค์คือ ทรงสร้างคู่ครองให้แก่พวกเจ้าเอง เพื่อพวกเจ้าจะได้มีความสงบสุข และทรงให้มีความรักและความเมตตาระหว่างกัน”
(สูเราะฮ์ อัร-รูม: 21)

“โอ้คนหนุ่มทั้งหลาย ผู้ใดมีความสามารถก็จงแต่งงานเถิด เพราะมันช่วยลดสายตาและปกป้องอวัยวะเพศได้ดีที่สุด และผู้ใดไม่มีความสามารถ ก็จงถือศีลอดเถิด เพราะมันเป็นเกราะคุ้มกัน”
– บันทึกโดย มุสลิม

ค. สัญชาตญาณการหนีภัย

ธรรมชาติของมนุษย์มักหนีภัยจากสิ่งที่เป็นอันตราย อิสลามจึงขัดเกลาสัญชาตญาณนี้ให้เป็น "การหนีห่างจากบาปและสิ่งต้องห้าม" รวมถึงการระมัดระวังตนจากกับดักของชัยฏอน และกระตุ้นให้วิ่งเข้าหาความเมตตาของอัลลอฮ์ โดยยึดหลักว่า "จงอย่ากลัวพวกเขา แต่จงกลัวข้าเถิด หากพวกเจ้าเป็นผู้ศรัทธา"

“บ่าวเจ็ดประเภทที่อัลลอฮ์จะทรงร่มเงาให้ ได้แก่... ชายที่หญิงงดงามชวนไปทำชั่ว แต่เขาตอบว่า 'แท้จริงฉันกลัวอัลลอฮ์'”
– บันทึกโดย อัล-บุคอรีย์

ง. สัญชาตญาณความอยากรู้อยากเห็น

อิสลามให้ความสำคัญสูงสุดกับสัญชาตญาณนี้ โดยยกย่อง "การแสวงหาความรู้" ว่าเป็นหน้าที่ของมุสลิมทุกคน ส่งเสริมให้ศึกษา คิดวิเคราะห์ และเรียนรู้สรรพสิ่งเพื่อเข้าใจสัจธรรม แต่ในขณะเดียวกันก็วางขอบเขตที่ชัดเจน ห้ามการสอดแนม ล้วงความลับ หรือค้นหาข้อบกพร่องของผู้อื่น เพราะความรู้ที่ปราศจากจริยธรรมย่อมนำมาซึ่งความเสียหาย

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ

“จงอ่าน ด้วยพระนามแห่งพระเจ้าของเจ้าผู้ทรงสร้างสรรพสิ่ง”
(สูเราะฮ์ อัล-อะลัก: 1)

“และพวกเจ้าจงอย่าสอดแนม และจงอย่านินทาลับหลังซึ่งกันและกัน...”
(สูเราะฮ์ อัล-หุญุรอด: 12)

จ. สัญชาตญาณการหาอาหาร

การบริโภคเป็นสิ่งจำเป็น แต่อิสลามสอนให้กระทำด้วยสติและความพอดี โดยเน้นการแสวงหา "ปัจจัยยังชีพที่ดีและชอบธรรม" และห้ามการสุรุ่ยสุร่ายฟุ่มเฟือย หลักการสำคัญคือการกินเพียงพอประมาณ เพื่อดำรงชีวิต ไม่ใช่กินเพื่อความบันเทิงหรือความมากมายเกินความจำเป็น

“ไม่มีภาชนะใดที่มนุษย์เติมให้อิ่มแล้วเลวร้ายไปกว่าท้องของเขา พอเพียงแล้วกับการกินไม่กี่คำ แต่หากจำเป็น ก็จงแบ่งเป็น 3 ส่วน: หนึ่งสำหรับอาหาร หนึ่งสำหรับน้ำ และหนึ่งสำหรับลมหายใจ”
– บันทึกโดย อัต-ติรมีซี

ช. สัญชาตญาณการร้องขอความช่วยเหลือ

มนุษย์ย่อมรู้สึกอ่อนแอและต้องการที่พึ่ง อิสลามได้ขัดเกลาสัญชาตญาณนี้ให้ถูกต้อง โดยมุ่งเน้นให้ผู้ศรัทธา "พึ่งพาและร้องขอต่ออัลลอฮ์ผู้เดียว" ในทุกยามทุกสถานการณ์ เพราะพระองค์คือผู้ทรงได้ยิน ทรงตอบรับ และทรงอานุภาพเหนือทุกสิ่ง เป็นการปลดปล่อยจิตใจจากการต้องพึ่งพาสิ่งถูกสร้างด้วยกันเองอย่างไร้ประโยชน์

ซ. สัญชาตญาณการยอมสยบ

ความรู้สึกนอบน้อมหรือยอมจำนนต่อผู้มีอำนาจมากกว่าเป็นเรื่องธรรมชาติ อิสลามจึงชี้นำให้ความยอมจำนนนี้มุ่งไปที่ "พระผู้สร้างแต่เพียงผู้เดียว" ในรูปแบบของการนอบน้อมในการเคารพภักดี และใช้ความอ่อนน้อมถ่อมตนต่อเพื่อนมนุษย์ บิดามารดา และผู้ใหญ่ แต่ห้ามยอมก้มหัวให้แก่ความอธรรมหรือสิ่งใดที่ต่ำกว่าความเป็นมนุษย์

ฌ. สัญชาตญาณการควบคุมและแสดงอำนาจ

พลังแห่งความเป็นผู้นำและความภาคภูมิใจ หากขาดการขัดเกลามักกลายเป็นความโอหังและกดขี่ อิสลามจึงเปลี่ยนพลังนี้ให้เป็น "การแข่งขันกันทำความดี" การเป็นผู้นำที่รับผิดชอบ และการมีจิตใจสูงส่ง โดยกำหนดว่าอำนาจคือหน้าที่ ไม่ใช่เครื่องมือโอ้อวด และตัดรากเหง้าความโอหังที่เป็นอุปสรรคสำคัญของความศรัทธา

“ความโอหังคือการปฏิเสธสัจธรรมและดูถูกเหยียดหยามเพื่อนมนุษย์... ผู้ที่มีความโอหังแม้เพียงน้ำหนักเศษธุลี จะไม่ได้เข้าสวรรค์”
– บันทึกโดย มุสลิม

ญ. สัญชาตญาณการครอบครองและการสะสม

ความต้องการเป็นเจ้าของทรัพย์สินเพื่อความมั่นคงเป็นเรื่องปกติ ศาสนาไม่ได้ห้าม แต่ได้วางระเบียบไว้อย่างครบถ้วน คือ อนุมัติ การหามาโดยวิธีชอบธรรม, ห้าม การฉ้อโกง ดอกเบี้ย หรือลักขโมย และ ขจัดความตระหนี่ ด้วยการกำหนดซะกาตและการบริจาคทาน เพื่อให้ทรัพย์สินเป็นประโยชน์ทั้งแก่ตนเองและสังคม

ฎ. สัญชาตญาณการสร้างสรรค์และการบูรณะ

ความต้องการประดิษฐ์ คิดค้น และพัฒนา สอดคล้องกับบทบาทหน้าที่ของมนุษย์ในฐานะ "ตัวแทนดูแลโลก" การทำงาน การเกษตร การก่อสร้าง และนวัตกรรมที่เป็นคุณประโยชน์ ล้วนถือเป็นการเคารพภักดีและได้รับผลบุญ ท่านนบี ﷺ ได้ยกตัวอย่างที่งดงามว่า หากวันกิยามะฮ์จะมาถึง หากใครถือต้นกล้าอยู่ ก็จงปลูกมันให้เสร็จสิ้น นี่คือเครื่องพิสูจน์คุณค่าของการสร้างสรรค์และพัฒนา

ฏ. สัญชาตญาณการอยู่รวมกลุ่ม

มนุษย์เป็นสัตว์สังคมที่ไม่อาจอยู่ลำพัง อิสลามส่งเสริมสัญชาตญาณนี้อย่างเต็มที่ โดยสร้างสังคมมุสลิมให้เป็น "เรือนร่างเดียวกัน" ที่เกื้อกูลกัน ผ่านกิจกรรมร่วมกัน เช่น การละหมาด ฮัจญ์ และการช่วยเหลือเกื้อกูล พร้อมทั้งเตือนว่า ชัยฏอนจะอยู่กับผู้ที่อยู่โดดเดี่ยว แต่จะห่างไกลเมื่ออยู่กันเป็นกลุ่ม

“และพวกเจ้าจงยึดสายเชือกของอัลลอฮ์โดยพร้อมเพรียงกัน และจงอย่าแตกแยกกัน...”
(สูเราะฮ์ อาลิ อิมรอน: 103)

ฐ. สัญชาตญาณการหัวเราะและการรื่นเริง

ความสนุกสนานและอารมณ์ขันช่วยผ่อนคลายจิตใจ ท่านนบี ﷺ เองก็ทรงยิ้มแย้มและหยอกล้อกับสาวกเสมอ แต่แนวทางอิสลามวางกรอบไว้ว่า ความสนุกนั้นต้องเป็นไปอย่างพอดี ไม่โกหก ไม่ล้อเลียนผู้อื่น และไม่หัวเราะมากจนเกินไป เพราะการหัวเราะมากเกินไปย่อมทำให้จิตใจตายด้านขาดความสุขุม

ฑ. สัญชาตญาณทางเพศ

เป็นพลังทรงพลังที่ต้องการการจัดการอย่างเหมาะสม อิสลามปฏิเสธทั้งการกดขี่ข่มเหงและการปล่อยเนื้อปล่อยตัวอย่างไร้ขอบเขต แต่ได้กำหนด "การแต่งงาน" เป็นหนทางเดียวที่ชอบธรรมในการตอบสนอง เพื่อเปลี่ยนความต้องการทางกายภาพให้กลายเป็นความผูกพันทางจิตวิญญาณ รักษาเกียรติยศ และสืบทอดเผ่าพันธุ์ที่ถูกต้อง พร้อมทั้งห้ามการเข้าใกล้สิ่งลามกและการผิดประเวณี

“และพวกเจ้าจงอย่าเข้าใกล้การผิดประเวณี แท้จริงมันเป็นสิ่งลามกและเป็นทางอันชั่วช้า”
(สูเราะฮ์ อัล-อิสรออ์: 32)

องค์ความรู้ทั้งหมดนี้แสดงให้เห็นชัดเจนว่า ธรรมชาติของมนุษย์ไม่ใช่สิ่งที่ต้องกำจัด แต่เป็นสิ่งที่ต้องเข้าใจ ยอมรับ และชี้นำไปในทางที่ถูกต้อง เพื่อให้มนุษย์ดำรงชีวิตอย่างมีเกียรติ สมดุล และมีความสุขตามแนวทางที่พระผู้สร้างทรงประสงค์

พฤติกรรม — การอบรมทางอารมณ์

การอบรมทางอารมณ์ · التربية الوجدانية

พฤติกรรม السلوك · Behavior

หน้า 553 – 558

พฤติกรรมถือเป็น กุญแจสำคัญ สู่บุคลิกภาพของมนุษย์ เพราะมันเป็นทั้งเครื่องแปลและตัวแทนที่สะท้อนถึงสิ่งที่ซ่อนอยู่ในตัวตน — เปิดเผยความลับ ความรู้สึก และอารมณ์อันลึกซึ้งภายในใจ

พฤติกรรมเป็นรูปแบบที่จับต้องได้ซึ่งอารมณ์ แรงขับเคลื่อน สัญชาตญาณ ความปรารถนา และความทะเยอทะยานถูกหล่อหลอมออกมา จึงเป็นกรอบที่กำหนดลักษณะการเติบโตทางสติปัญญา จิตใจ และสังคมของบุคคล รวมถึงเป็นตัวกำหนดท่าทีและแนวทางในมิติต่างๆ ของการดำเนินชีวิต

พฤติกรรมที่เที่ยงตรงและสมดุล คือสัญลักษณ์ของบุคลิกภาพที่สมบูรณ์และเป็นปกติ ในทางกลับกัน พฤติกรรมที่ผิดเพี้ยนและแปรปรวน ย่อมเป็นเครื่องหมายของบุคลิกภาพที่บกพร่องและสั่นคลอน

— ◆ —

หนึ่ง · أولاً

ความหมายของพฤติกรรม

ในทางจิตวิทยา พฤติกรรมหมายถึง ทุกการเคลื่อนไหว กิจกรรม การกระทำ หรือการตอบสนอง ที่มนุษย์กระทำในชีวิตของเขา สิ่งเหล่านี้ถูกขับเคลื่อนด้วยแรงจูงใจและวัตถุประสงค์ที่เฉพาะเจาะจง ไม่ว่าจะเป็นสิ่งที่ติดตัวมาแต่กำเนิดหรือสิ่งที่เรียนรู้มาใหม่ เพื่อตอบสนองความต้องการทางธรรมชาติ จิตใจ และสังคม

นักวิจัยด้านจิตวิทยา (เช่น ดร.มุสตาฟา ฟะฮ์มี) ได้เน้นย้ำว่า พฤติกรรมคือ ผลลัพธ์ของปฏิสัมพันธ์ที่มีพลัง ระหว่างมนุษย์ (ที่มีความต้องการและแรงขับเคลื่อน) กับสิ่งแวดล้อมทางสังคมและธรรมชาติ

หากบุคคลถูกขัดขวางไม่ให้บรรลุสิ่งที่ต้องการ เขาอาจเกิดความตึงเครียดที่นำไปสู่พฤติกรรมที่ถดถอยหรือก้าวร้าว แต่หากเขาได้รับแรงจูงใจที่เหมาะสมในทางที่ถูกต้อง พฤติกรรมของเขาจะนำไปสู่การสร้างบุคลิกภาพที่สมดุลและมั่นคง

— ◆ —

สอง · ثانياً

แรงขับเคลื่อนของพฤติกรรม

พฤติกรรมของมนุษย์เกิดจากแรงขับเคลื่อนและแรงจูงใจมากมาย ที่ผลักดันให้บุคคลเคลื่อนไหวและดิ้นรนในสมรภูมิแห่งชีวิต โดยมีเป้าหมายเพื่อให้ได้มาซึ่งสิ่งที่ต้องการ และหลีกเลี่ยงความล้มเหลวหรือความทุกข์ยาก

ปฐมภูมิ · Primary

แรงขับเคลื่อนทางธรรมชาติหรือทางร่างกาย ที่เกิดขึ้นโดยไม่ต้องเรียนรู้ เพื่อรักษาชีวิตและกลไกร่างกาย

ทุติยภูมิ · Secondary

แรงขับเคลื่อนที่เกิดจากการเรียนรู้และประสบการณ์ในสังคม ซับซ้อนและหลากหลายตามวัฒนธรรม

แรงขับเคลื่อนปฐมภูมิ

นี่คือแรงขับเคลื่อนพื้นฐานที่บุคคลไม่ต้องเรียนรู้ แต่เกิดขึ้นจากปฏิสัมพันธ์ระหว่างร่างกายกับสิ่งแวดล้อม หากไม่ได้รับการตอบสนอง ชีวิตย่อมไม่สามารถดำรงอยู่ได้ ตัวอย่างสำคัญ ได้แก่ ความกระหายน้ำ ความหิวโหย ความต้องการพักผ่อน แรงขับเคลื่อนทางเพศ และแรงขับเคลื่อนความเป็นพ่อแม่

แรงขับเคลื่อนทางเพศอาจถูกชะลอการตอบสนองได้ในบางกรณี เช่น ผู้ที่ฝึกตนตามแนวทางศาสนา แต่โดยรวมแล้วมนุษย์ทุกคนมีสัญชาตญาณเหล่านี้ที่เท่าเทียมกัน

การทดลองทางวิทยาศาสตร์ — Obstruction Box
มีการทดลองวัดความรุนแรงของแรงขับเคลื่อนโดยใช้กล่องสิ่งกีดขวางกับหนูทดลอง เพื่อดูว่าแรงขับเคลื่อนใดที่ทำให้สัตว์ยอมรับความเจ็บปวดเพื่อไปถึงเป้าหมายได้มากที่สุด

แรงขับเคลื่อน	ค่าเฉลี่ยความพยายาม	สัดส่วน
ความเป็นแม่ (Parenting)	22.8	22.8
ความกระหาย (Thirst)	20.4	20.4
ความหิว (Hunger)	18.2	18.2
ทางเพศ (Sex)	13.8	13.8

แรงขับเคลื่อนทุติยภูมิ

หากแรงขับเคลื่อนปฐมภูมิเป็นสิ่งที่มนุษย์มีร่วมกับสัตว์ แรงขับเคลื่อนทุติยภูมิคือสิ่งที่ทำให้ มนุษย์มีความโดดเด่น สิ่งเหล่านี้คือความต้องการที่เกิดจากการเรียนรู้และประสบการณ์ในสังคม มีความหลากหลายและซับซ้อนตามสภาพสังคม วัฒนธรรม และอารยธรรม

ลักษณะสำคัญของแรงขับเคลื่อนทุติยภูมิ ได้แก่:

๑. ความต้องการพื้นฐานร่วมกัน
เช่น ความต้องการความปลอดภัยทางจิตใจ การยอมรับ (Status) และการเป็นส่วนหนึ่งของสังคม (Belonging)

๒. ความแตกต่างระหว่างบุคคล
บางคนอาจมีความถนัดหรือความชอบเฉพาะตัว เช่น กีฬา ดนตรี หรือศิลปะ ซึ่งแรงขับเคลื่อนเหล่านี้มีผลต่อความสุขหรือความตึงเครียดในใจ

๓. ความสัมพันธ์กับสุขภาพจิต
สุขภาพจิตของมนุษย์จะไม่สมบูรณ์หากไม่ได้รับการตอบสนองทั้งแรงขับเคลื่อนตามธรรมชาติ และแรงขับเคลื่อนทางสังคมควบคู่กันไป

ในหลายครั้ง แรงขับเคลื่อนทุติยภูมิอาจมีความสำคัญเหนือกว่าแรงขับเคลื่อนปฐมภูมิ — ผู้กล้าหาญยอมเสียสละอาหาร น้ำ และแม้แต่ชีวิต เพื่อปกป้องศาสนา ความเชื่อ และมาตุภูมิ

— ◆ —

สรุป

แรงขับเคลื่อนทุติยภูมิเกี่ยวข้องกับความต้องการทางจิตใจ สังคม และสติปัญญาของบุคคล สิ่งเหล่านี้มีอิทธิพลอย่างมหาศาลต่อการกำหนดพฤติกรรม ท่าที และการมองโลกของมนุษย์

การได้รับความพึงพอใจในแรงขับเคลื่อนเหล่านี้จะนำไปสู่ ความมั่นใจในตนเอง แต่หากถูกขัดขวางอาจนำไปสู่ ภาวะคับข้องใจ (Frustration)

แรงขับเคลื่อนเหล่านี้ถูกพัฒนาขึ้นผ่านการอบรมสั่งสอน และการอยู่ในสภาพแวดล้อมที่เหมาะสม

อ้างอิงจากแหล่งข้อมูล: التربية الوجدانية  ·  หน้า 553–558

การจัดการศึกษา(ตัรบียะฮฺ)ด้านอารมณ์และความรู้สึก

บทที่ 5 · หน้า 541–553 การศึกษาด้านอารมณ์และความรู้สึก

الفصل الخامس : التربية الوجدانية

ในบทนี้จะศึกษาวิจัย การเจริญเติบโตทางอารมณ์และลักษณะเฉพาะของมัน รวมถึงปัจจัยที่มีอิทธิพล หัวข้อพฤติกรรมของมนุษย์ ส่วนต่างๆ ของการเจริญเติบโตทางอารมณ์ ความขัดแย้งระหว่างแรงขับเคลื่อน โรคทางจิต ความต้องการทางจิตใจและสังคม และเป้าหมายของการศึกษาด้านอารมณ์ในซุนนะฮ์ท่านนบี

การเจริญเติบโตทางอารมณ์และลักษณะเฉพาะ

النمو الوجداني وخصائصه · หน้า 542

การเจริญเติบโตทางอารมณ์ประกอบด้วย อารมณ์ ความรู้สึก ความซาบซึ้ง และปฏิกิริยาตอบสนองทางจิตใจ ซึ่งเป็น รากฐานของการสร้างพฤติกรรมของบุคคล และเป็นตัวกำหนดลักษณะนิสัยเฉพาะตัว (Temperament) ตลอดจนมีอิทธิพลต่อทัศนคติและแนวทางในชีวิต

ปฏิกิริยาตอบสนองทางอารมณ์ของมนุษย์มีความหลากหลายแตกต่างกันไปในแต่ละอารมณ์:

⚡

อารมณ์ที่รุนแรง

ความกลัว, ความโกรธ

🕊️

อารมณ์ที่อ่อนโยน

ความประทับใจ, ความเมตตา

✨

อารมณ์ที่กระตุ้นพลัง

ความดีใจ

🌧️

อารมณ์ที่บั่นทอนพลัง

ความเศร้าโศก

😂

อารมณ์ที่แสดงออกชัดเจน

การหัวเราะ, การร้องไห้

🎭

อารมณ์ที่ซ่อนเร้น

ความอิจฉา, ความพยาบาท

⏱️

อารมณ์ชั่วคราว

ความโกรธที่เกิดขึ้นกะทันหัน

🔄

อารมณ์ที่เรื้อรัง

ความวิตกกังวลที่ยั่งยืน

🔀

อารมณ์ที่ซับซ้อน

ความหึงหวง (โกรธ + กลัวสูญเสีย + รู้สึกด้อยค่า)

❓

อารมณ์ที่ไม่ทราบสาเหตุ

ความวิตกกังวลจากจิตใต้สำนึก

ซุนนะฮ์ท่านนบียอมรับเรื่องอารมณ์และความรู้สึก และให้ความสำคัญกับการ ชี้นำอารมณ์ในทิศทางที่ถูกต้อง จนกว่าจะบรรลุวุฒิภาวะ เพื่อให้เยาวชนสามารถควบคุมตนเองและจัดการกับแรงผลักดันได้โดยไม่ปล่อยตัวไปตามกระแสอารมณ์ที่ทำลายล้าง

สัญลักษณ์ของวุฒิภาวะทางอารมณ์ที่สมบูรณ์

หน้า 543–546 · สิ่งที่ซุนนะฮ์ขับเน้นในการอบรมเยาวชน

1

ความสามารถในการข่มใจตนเองและควบคุมอารมณ์ หน้า 543

หลีกเลี่ยงตัวกระตุ้นที่ทำให้เกิดอารมณ์วู่วาม และไม่ปล่อยตัวไปตามกระแสอารมณ์

หะดีษ · ผู้ที่แข็งแกร่งที่แท้จริง

« لَيسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرعَةِ، وَإِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَملِكُ نَفسَهُ عِندَ الغَضَبِ »

ท่านรสูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า: "ผู้ที่แข็งแกร่งไม่ใช่ผู้ที่ล้มผู้อื่นในการต่อสู้ แต่ผู้ที่แข็งแกร่งคือผู้ที่สามารถควบคุมตนเองได้ในยามโกรธ"

รายงานจากท่านอบูฮุร็อยเราะฮ์

« وَالكَاظِمِينَ الغَيظَ وَالعَافِينَ عَنِ النَّاسِ »

และบรรดาผู้ระงับความโกรธ และบรรดาผู้ให้อภัยแก่เพื่อนมนุษย์

อาล อิมรอน: 134

2

การมีอารมณ์ที่สมดุลและมั่นคง หน้า 543

ไม่เปลี่ยนแปลงหรือหวั่นไหวไปตามสาเหตุที่ไร้สาระ มีคุณธรรมเรื่องความอดทน ความรัก และการปฏิบัติต่อผู้อื่นอย่างดี

หะดีษ · อย่าดูแคลนความดีงามใดๆ

« لَا تَحقِرَنَّ مِنَ المَعرُوفِ شَيئًا وَلَو أَن تَلقَى أَخَاكَ بِوَجهٍ طَلقٍ »

ท่านนบี ﷺ กล่าวแก่ท่านอบูดัรร์ว่า: "ท่านจงอย่าได้ดูแคลนความดีงามใดๆ แม้เพียงแค่การที่ท่านพบพี่น้องของท่านด้วยใบหน้าที่ยิ้มแย้มแจ่มใส"

รายงานจากท่านอบูดัรร์

ท่านนบี ﷺ ตรัสแก่ท่านหญิงอาอิชะฮ์ว่า: "โอ้อาอิชะฮ์ แท้จริงคนที่มีฐานะเลวร้ายที่สุด ณ อัลลอฮ์ในวันกิยามะฮ์ คือผู้ที่ผู้คนตีตัวออกห่างเพราะเกรงกลัวในความหยาบคายของเขา"

3

การมองตนเองตามความเป็นจริง หน้า 544

ไม่หลงตัวเอง (Vanity) หรือประเมินตนเองสูงเกินไปจนตกลงสู่กับดักความเย่อหยิ่งที่น่ารังเกียจ ซึ่งจะทำให้บุคคลกลายเป็นที่รังเกียจของสังคม

หะดีษ · จงมองผู้ที่ด้อยกว่า

« إِذَا نَظَرَ أَحَدُكُم إِلَى مَن فُضِّلَ عَلَيهِ فِي المَالِ وَالخَلقِ فَليَنظُر إِلَى مَن هُوَ أَسفَلَ مِنهُ »

ท่านรสูล ﷺ กล่าวว่า: "เมื่อพวกท่านคนใดมองไปยังผู้ที่ได้รับความโปรดปรานเหนือกว่าตนในเรื่องทรัพย์สินและรูปร่างหน้าตา ก็จงมองไปยังผู้ที่อยู่ต่ำกว่าตนเถิด"

รายงานจากท่านอบูฮุร็อยเราะฮ์

หะดีษ · ห้ามความจองหอง

« لَا يَدخُلُ الجَنَّةَ مَن كَانَ فِي قَلبِهِ مِثقَالُ ذَرَّةٍ مِن كِبرٍ »

ท่านนบี ﷺ กล่าวว่า: "จะไม่ได้เข้าสวรรค์ ผู้ที่มีความจองหอง (ตะกับบุร) อยู่ในใจแม้เพียงน้ำหนักผงธุลีเดียว"

รายงานจากท่านอับดุลลอฮ์

« وَلَا تُصَعِّر خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمشِ فِي الأَرضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُختَالٍ فَخُورٍ »

และเจ้าอย่าบิดใบหน้าของเจ้าให้แก่ผู้คนอย่างสามหาว และอย่าเดินไปตามแผ่นดินอย่างลำพอง แท้จริงอัลลอฮ์ไม่ทรงรักทุกผู้ที่หยิ่งจองหองและขี้คุย

ลุกมาน: 18

٤

ความสามารถในการควบคุมอารมณ์เมื่อเผชิญปัญหาและวิกฤต หน้า 544

โดยการมอบหมายต่ออัลลอฮ์ มีความมั่นใจในตนเอง ตัดสินใจอย่างสงบและรอบคอบ เผชิญหน้าด้วยความเด็ดขาดและความอดทน ไม่โวยวายหรือร้องไห้คร่ำครวญ

หะดีษ · ผู้ศรัทธาที่เข้มแข็ง

« المُؤمِنُ القَوِيُّ خَيرٌ وَأَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنَ المُؤمِنِ الضَّعِيفِ ... احرِص عَلَى مَا يَنفَعُكَ وَاستَعِن بِاللَّهِ وَلَا تَعجَز. وَإِن أَصَابَكَ شَيءٌ فَلَا تَقُل لَو أَنِّي فَعَلتُ ... وَلَكِن قُل قَدَّرَ اللَّهُ وَمَا شَاءَ فَعَلَ، فَإِنَّ لَو تَفتَحُ عَمَلَ الشَّيطَانِ »

ท่านรสูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า: "ผู้ศรัทธาที่เข้มแข็งนั้นดีกว่าและเป็นที่รักยิ่ง ณ อัลลอฮ์ มากกว่าผู้ศรัทธาที่อ่อนแอ... จงมุ่งมั่นในสิ่งที่เป็นประโยชน์ต่อท่าน จงขอความช่วยเหลือต่ออัลลอฮ์และอย่าท้อถอย หากมีสิ่งใดประสบแก่ท่าน ก็อย่ากล่าวว่า 'ถ้าฉันทำอย่างนั้น...' แต่จงกล่าวว่า 'มันคือกอดัรของอัลลอฮ์ และสิ่งที่พระองค์ทรงประสงค์ พระองค์ทรงกระทำแล้ว' เพราะคำว่า 'ถ้า' นั้นจะเปิดการงานของชัยฏอน"

รายงานจากท่านอบูฮุร็อยเราะฮ์

5

การพัฒนาความเป็นอิสระทางอารมณ์ หน้า 545

ไม่เดินตามผู้อื่นอย่างหลับหูหลับตา (Blind following) แต่ต้องมีความเห็นอกเห็นใจ เสียสละ และร่วมมือกันบนความถูกต้อง

หะดีษ · ห้ามเป็น 'อิมมะอะฮ์'

« لَا تَكُونُوا إِمَّعَةً تَقُولُونَ إِن أَحسَنَ النَّاسُ أَحسَنَّا وَإِن ظَلَمُوا ظَلَمنَا، وَلَكِن وَطِّنُوا أَنفُسَكُم إِن أَحسَنَ النَّاسُ أَن تُحسِنُوا وَإِن أَسَاءُوا فَلَا تَظلِمُوا »

ท่านรสูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า: "พวกท่านอย่าได้เป็น 'อิมมะอะฮ์' (คนที่ไม่มีความคิดเป็นของตนเอง) ที่คอยแต่จะกล่าวว่า 'ถ้าคนอื่นทำดีเราก็ทำดีด้วย และถ้าคนอื่นอธรรมเราก็อธรรมด้วย' แต่จงฝึกฝนตนเองเถิดว่า หากคนอื่นทำดีพวกท่านก็จงทำดี และหากพวกเขาทำชั่วพวกท่านก็อย่าได้อธรรม"

รายงานจากท่านหุซัยฟะฮ์

หะดีษ · การยิ้มคือการบริจาค

« تَبَسُّمُكَ فِي وَجهِ أَخِيكَ لَكَ صَدَقَةٌ »

ท่านรสูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า: "การที่ท่านยิ้มให้แก่พี่น้องของท่านนั้น คือการบริจาค (ศอดะเกาะฮ์) สำหรับท่าน"

รายงานจากท่านอบูดัรร์

٦

การไม่ถูกกระทบทางอารมณ์โดยข้อมูลที่ผิดพลาด หน้า 546

ความเชื่อมั่นต้องตั้งอยู่บนการตรวจสอบ (Verification) และความใจเย็นก่อนจะแสดงปฏิกิริยาใดๆ ออกมา

หะดีษ · เตือนเรื่องการคาดเดา

« إِيَّاكُم وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكذَبُ الحَدِيثِ »

ท่านรสูลุลลอฮ์ ﷺ กล่าวว่า: "จงระวังการคาดเดา เพราะแท้จริงการคาดเดานั้นคือคำพูดที่มุสาที่สุด"

รายงานจากท่านอบูฮุร็อยเราะฮ์

« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن جَاءَكُم فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَن تُصِيبُوا قَومًا بِجَهَالَةٍ »

โอ้บรรดาผู้ศรัทธาเอ๋ย หากคนชั่วได้นำข่าวใดๆ มาแจ้งแก่พวกเจ้า พวกเจ้าก็จงพิจารณาตรวจสอบให้ชัดแจ้ง มิฉะนั้นพวกเจ้าจะก่อเคราะห์กรรมแก่กลุ่มชนหนึ่งโดยความไม่รู้

อัล-หุญุรอต: ٦

ปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการเจริญเติบโตทางอารมณ์ العوامل المؤثرة في النمو الوجداني · หน้า 547

1

การเปลี่ยนแปลงทางร่างกาย หน้า 547

تغيرات النمو الجسمي

อารมณ์มีความสัมพันธ์อย่างลึกซึ้งกับการเจริญเติบโตทางร่างกาย การเปลี่ยนแปลงทางสรีระและฮอร์โมน (เช่น ช่วงเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์) มีผลอย่างมากต่ออารมณ์และทัศนคติต่อเพศตรงข้าม สุขภาพร่างกายที่แข็งแรงส่งผลเชิงบวกต่อความมั่นใจในตนเอง ในขณะที่ความพิการหรือโรคภัยอาจนำไปสู่ความรู้สึกด้อยค่า

หะดีษ · ความอ่อนโยนคือสิ่งประดับ หน้า 548

« إِنَّ الرِّفقَ لَا يَكُونُ فِي شَيءٍ إِلَّا زَانَهُ، وَلَا يُنزَعُ مِن شَيءٍ إِلَّا شَانَهُ »

ท่านนบี ﷺ กล่าวว่า: "แท้จริงความอ่อนโยนนั้น เมื่อมันอยู่ในสิ่งใด มันย่อมทำให้สิ่งนั้นงดงาม และเมื่อมันถูกดึงออกไปจากสิ่งใด มันย่อมทำให้สิ่งนั้นอัปลักษณ์"

รายงานจากท่านหญิงอาอิชะฮ์

2

การเจริญเติบโตทางสติปัญญา หน้า 548

تغيرات النمو العقلي

เมื่อระดับสติปัญญาและความเข้าใจเพิ่มขึ้น เยาวชนจะมีความสามารถในการคิดวิเคราะห์และประเมินสถานการณ์ได้ดีขึ้น ซึ่งส่งผลให้สามารถปรับอารมณ์และการตอบสนองต่อสิ่งเร้าได้อย่างมีวุฒิภาวะ

หะดีษ · มุญาฮิดที่แท้จริง หน้า 549

« المُجَاهِدُ مَن جَاهَدَ نَفسَهُ »

"ผู้ที่ทำสงคราม (มุญาฮิด) ที่แท้จริง คือผู้ที่ต่อสู้กับอารมณ์ของตนเอง"

รายงานจากท่านฟะฎอละฮ์ บิน อุบัยด์

หะดีษ · ความอดทนในวินาทีแรก

« الصَّبرُ عِندَ الصَّدمَةِ الأُولَى »

"ความอดทนที่แท้จริง คือความอดทน ณ วินาทีแรกที่ประสบกับความทุกข์"

รายงานจากท่านอะนัส บิน มาลิก

3

การเจริญเติบโตทางสังคม หน้า 550

تغيرات النمو الاجتماعي

ความสัมพันธ์ทางสังคมมีอิทธิพลอย่างมากต่ออารมณ์ เยาวชนต้องการความยอมรับและความเคารพจากสังคม ซุนนะฮ์เน้นย้ำเรื่องการแต่งกายที่สุภาพและงดงามเพื่อสร้างความประทับใจที่ดีและเป็นการเคารพตนเองและสังคม

หะดีษ · อัลลอฮ์ทรงงดงามและรักความงดงาม

« إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الجَمَالَ. الكِبرُ: بَطَرُ الحَقِّ وَغَمطُ النَّاسِ »

เมื่อมีผู้ถามว่า "คนเราย่อมชอบที่จะสวมเสื้อผ้าที่สวยและรองเท้าที่สวย" ท่านนบีตอบว่า: "แท้จริงอัลลอฮ์ทรงงดงามและพระองค์ทรงรักความงดงาม ส่วนความจองหองนั้นคือการปฏิเสธความจริงและดูถูกเหยียดหยามผู้คน"

รายงานจากท่านอับดุลลอฮ์ บิน มัสอูด

4

ครอบครัวและสิ่งแวดล้อมทางสังคม หน้า 551

الوسط الأسري والاجتماعي

การเติบโตทางอารมณ์ได้รับอิทธิพลอย่างมหาศาลจากวิธีการเลี้ยงดูของครอบครัว หากครอบครัวใช้วิธีที่อ่อนโยนและเข้าใจ เยาวชนจะมีอารมณ์ที่สมดุลและมั่นคง แต่หากใช้ความรุนแรงเกินไป จะส่งผลให้เกิดความบกพร่องทางอารมณ์ เช่น การแยกตัว ความรุนแรง หรือการต่อต้านสังคม

หะดีษ · ฟิฏเราะฮ์ — บทบาทของพ่อแม่ หน้า 552

« مَا مِن مَولُودٍ إِلَّا يُولَدُ عَلَى الفِطرَةِ فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ وَيُمَجِّسَانِهِ »

"ไม่มีเด็กคนใดที่เกิดมาเว้นแต่เขาจะเกิดมาบนฟิฏเราะฮ์ (สัญชาตญาณบริสุทธิ์) จากนั้นพ่อแม่ของเขานั่นแหละที่ทำให้เขากลายเป็นยิว เป็นคริสต์ หรือเป็นมุจญูซีย์..."

รายงานจากท่านอบูฮุร็อยเราะฮ์

หะดีษ · ผู้ที่ไม่เมตตาย่อมไม่ได้รับความเมตตา หน้า 552

« مَن لَا يَرحَم لَا يُرحَم »

ท่านนบี ﷺ กล่าวเมื่อพบเห็นว่าท่านอัล-อักเราะอ์ไม่เคยจูบลูกทั้งสิบของตน: "ผู้ใดที่ไม่เมตตา (ผู้อื่น) เขาย่อมไม่ได้รับความเมตตา"

หะดีษ · ผู้ที่ขาดความอ่อนโยน หน้า 553

« مَن يُحرَمِ الرِّفقَ يُحرَمِ الخَيرَ »

"ผู้ใดที่ถูกกีดกันจากความอ่อนโยน เขาย่อมถูกกีดกันจากความดีงามทั้งปวง"

สรุปบทที่ 5 · หน้า 541–553

ซุนนะฮ์ท่านนบียอมรับความซับซ้อนของอารมณ์และให้ความสำคัญกับการชี้นำอารมณ์ในทิศทางที่ถูกต้อง วุฒิภาวะทางอารมณ์ที่สมบูรณ์ประกอบด้วยการควบคุมตนเอง ความสมดุล การมองตนเองตามความเป็นจริง ความเข้มแข็งเมื่อเผชิญวิกฤต ความเป็นอิสระทางความคิด และการยึดถือข้อมูลที่ตรวจสอบแล้ว โดยมีครอบครัว สติปัญญา ร่างกาย และสังคมเป็นปัจจัยหล่อหลอมที่สำคัญทั้งหมด

แหล่งอ้างอิง: التربية الوجدانية · บทที่ 5 หน้า 541–553